Цифрлық сауаттылық: өзіңізді алаяқтардан қалай қорғауға болады
Онлайн-форматта қаржылық технологиялар мен қызметтерді дамытудың жоғары деңгейі аясында – цифрлық сауаттылық қазақстандықтардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналуда. Бірақ сонымен қатар, алаяқтық қаупі де артып келеді. «Робокэш.кз» МҚҰ мамандары (Займер бренді) өздерін алаяқтардан қалай қорғауға болатындығы туралы ұсыныстарды дайындады.
www.ranking.kz деректеріне сәйкес, Қазақстанда онлайн-қызметтердің танымалдығы кездейсоқтық емес. Жылдан жылға цифрлық сауаттылық деңгейінің өскені байқалады. Мәселен, 2023 жылы 6-74 жас аралығындағы халық арасында ол рекордтық 90,2% жетті. Цифрлық сауаттылық деңгейі — бұл дербес компьютерді, смартфонды, планшетті, ноутбукты, стандартты бағдарламаларды қолдану, сондай-ақ Интернет желісі арқылы қызметтер мен сервистерді алу дағдыларын меңгерген пайдаланушылардың үлесі.
Салыстыру үшін: 2021 жылы көрсеткіш 87,3%, 2019 жылы — 82,1%, 2018 жылы — тек 79,6% құрады.
Өңірлік бөліністе цифрлық сауаттылықтың ең жоғары деңгейі 2023 жылы Астанада (97%) және Алматыда (95,5%), сондай-ақ Ұлытау (94,1%), Түркістан (93,9%) және Алматы (92,4%) облыстарында байқалды.
Жалпы, ҚР 20 өңірінің 17 өңірінде цифрлық сауаттылық деңгейі 85% асады, бұл өте жақсы көрсеткіш болып табылады.
Цифрлық алаяқтықтың негізгі түрлері
Алаяқтар алаяқтықтың көптеген әдістерін қолданады, бірақ олардың барлығы бірдей тәсілге негізделген. Ең көп таралған әдістері:
- Фишинг: алаяқтар пайдаланушылардан құпиясөздер немесе банктік карта нөмірлері сияқты жеке деректерді алуға тырысып, жалған электрондық хаттарды немесе хабарламаларды жібереді
- Онлайн сатып алумен жасалатын алаяқтық. Пайдаланушыларға жалған интернет-дүкендері немесе жоқ тауарлар ұсынылады
- Зиянды БҚ арқылы жасалатын алаяқтық: Деректерді ұрлау немесе басқа заңсыз әрекеттер мақсатында вирустардың, трояндардың және басқа зиянды бағдарламалардың таралуы. Жиі зиянды бағдарламалар күмәнді сілтемелерге өткен кезде құрылғыларға түседі. Сіз зиянды вирусты смартфонға немесе ноутбукке кепілдендірілген жүлдемен және басқаша ойналатын ұтыс ойындарына қатыса отырып жүктеп алуыңыз мүмкін.
- Инвестициялық және қаржылық схемалар. Алаяқтықтың бұл түрі жалған компанияларға немесе өте тиімді жобаларға инвестициялау туралы ұсыныстармен байланысты, бұл іс жүзінде әдеттегі қаржылық пирамидалар болып табылады.
Алдаудың кез келген түрінің мақсаты – сізді қаражаттан айыру үшін пайдаланушының жеке мәліметтерін иемдену, банктік карталар туралы ақпаратты алу, шоттарға кіру. Ол үшін алаяқтар мемлекеттік органдардың, Ұлттық банктің, ірі ЕДБ өкілдерінің атынан қоңырау шалған болып, жәбірленушіні қорқытуға тырысады. Сондай-ақ, алаяқтар туыстарының атынан қоңырау шалып, көмек сұрайтын немесе ата-аналарының шоттарына онлайн ойындарда балаларды алдай отырып, қол жеткізетін жағдайлар жиі кездеседі.
ЭЦҚ-мен жасалатын алаяқтық
Электрондық цифрлық қолтаңбасымен жасалатын алаяқтықты (ЭЦҚ) жеке қарастыру керек, ол бүгінде барлық жерде, оның ішінде барлық дерлік қаржылық қызметтерді алу үшін қолданылады. Кейбір азаматтардың өз бетінше ЭЦҚ ала алмайтындығын пайдалана отырып, киберқылмыскерлер аз көлемдегі ақшаға қол қоюды ұсынады. Осыдан кейін алаяқтар ЭЦҚ мен құпиясөзді өздеріне сақтап алады. Осы деректердің көмегімен жылжымайтын мүлікпен және мүлікпен мәмілелер жасай алады, әртүрлі мәмілелер мен кредиттер ала алады.
ЭЦҚ-ға қол жеткізудің тағы бір тәсілі-құқық қорғау органдарының атынан жасалатын қоңыраулар. Әр түрлі сылтаулармен (мысалы, қылмыскерді ұстау сияқты) алаяқтар ЭЦҚ мен құпиясөзді талап етеді. Сенгіш азаматтар заңға қатысты мәселелерден қорқып, барлық ақпаратты береді. Осы деректерді пайдаланып, алаяқтар банктерге және МҚҰ-ға кредит алуға өтінімдер жібереді.
Деректеріңізді қалай қорғауға болады?
Алаяқтардың алдауынан аулақ болудың жалғыз жолы – жеке ақпараттың сақталуын мұқият бақылау. Атап айтқанда:
- Жеке деректерді (құпиясөздер, карта нөмірлері, PIN кодтар) ешқашан электрондық пошта немесе SMS арқылы, сондай-ақ телефон қоңыраулары кезінде жібермеңіз
- Күрделі құпия сөздерді қолданыңыз және оларды үнемі өзгертіп отырыңыз
- Алаяқтардың сіздің поштаңызға және мобильді қосымшаларыңызға кіре алмауы үшін, барлық маңызды есептік жазбалар үшін екі факторлы сәйкестендіруді қосыңыз
Сонымен қатар, смартфондардың, ДК және ноутбуктардың қауіпсіздігін бақылаңыз Антивирустық бағдарламалық қамтылымды уақтылы орнатып, оны үнемі жаңартып отырыңыз, бұл операциялық жүйелер мен қосымшаларды жаңартуға да қатысты. Бағдарламалық қамтылымды жүктеу үшін тек ресми қосымшалар дүкендерін пайдалануға тырысыңыз, себебі сенімсіз ресурстардан жүктелген бағдарламаларда зиянды вирустардың болуы мүмкін.
Ешқашан белгісіз жіберушілердің хаттарын ашпаңыз, сонымен қатар хаттардағы сілтемелерге өтпеңіз – мұндай хабарламаларда болуы мүмкін сілтемелердің сіздің құрылғыларыңызға кіруді толығымен бұғаттай алатыны, бірақ оны алаяқтар үшін толығымен ашатыны есіңізде болсын. Бұл СМС немесе мессенджер хабарламаларындағы сілтемелерге де қатысты.
ЭЦҚ қорғалған дербес құрылғыларда сақталуы тиіс. Кез келген қызметті ресімдеу үшін ешқашан ЭЦҚ-ны бөгде адамдарға, тіпті өз таныстарыңызға жібермеңіз немесе бермеңіз. Мұның заңды күші бар құрал екені есіңізде болсын және егер біреу сіз өзіңіз берген қолтаңбаны жеке мақсатында пайдаланса, сізге алаяқтық фактісін дәлелдеу қиын болады.
Егер сіз қолтаңбаны ХҚКО-да жасаған болсаңыз, жеке кабинетте ЭЦҚ-ны өз бетіңізше өзгертіңіз. Бүгінгі таңда бұл процесс бірнеше минутты алады және арнайы дағдыларды қажет етпейді. Қолтаңбалар сақталатын құрылғыларда (оның ішінде eGov mobile бар смартфондар) тексерілмеген қосымшаларды орнатуға, сенімсіз ресурстардан ақпаратты жүктеуге және т. б. болмайды. Егер сіз ЭЦҚ сақталған құрылғыны жоғалтып алсаңыз (смартфон, ноутбук немесе флэш-диск), қолтаңбаны дереу қайта шығарыңыз.
Технология дамыған сайын цифрлық кеңістік барған сайын қауіпті болып барады, аталған кеңестерді орындау әр қазақстандыққа өзін алаяқтықтан, қаражаттың жоғалуынан және үлкен қаржылық проблемалардан өз бетінше қорғауға мүмкіндік береді. Есіңізде болсын, егер сіз деректерді алаяқтарға өзіңіз берсеңіз және сізге кредит ресімделген болса – сізге көмектесе алмайды және кейбір жағдайларда, алаяқтық фактісін дәлелдей алмайсыз. Ал алаяқтық кредиттер мен мәмілелер бойынша барлық міндеттемелер сіздің мойныңызда болады.